Samos YoungArtists Festival

2012

Harun Farocki: Βίντεο-εγκαταστάσεις

Ανάμεσα στο Μάτι και το Χέρι (Zwischen Auge und Hand)

Βίντεο-εγκαταστάσεις του Harun Farocki στο παλιό ξενοδοχείο Πυθαγόρας στη Σάμο.

Διάρκεια έκθεσης: από τις 20 Ιουλίου ως τις 20 Σεπτεμβρίου 2012.
Επίσημα εγκαίνια: 4 Αυγούστου 2012, ώρα 8 μ.μ., παρουσία του καλλιτέχνη.

H έκθεση διοργανώνεται στο πλαίσιο του Samos Young Artists Festival, με την υποστήριξη της Galerie Thaddaeus Ropac, Παρίσι / Σάλτσμπουργκ.
Μια πρωτοβουλία των ιδρυτών του Samos Young Artists Festival.

Επιμέλεια έκθεσης: Antje Ehmann
Σύμβουλος οργάνωσης: Αλέξανδρος Ι. Στάνας 

Στο επίκεντρο της έκθεσης βρίσκεται η σειρά  Σοβαρά παιχνίδια (Ernste Spiele,2009/10)  η οποία αποτελείται από τέσσερις βιντεο-εγκαταστάσεις. Για το έργο αυτό ο Farocki βιντεοσκόπησε στρατιώτες σε στρατιωτικές βάσεις των Η.Π.Α. οι οποίοι εκπαιδεύονταν με τη βοήθεια βιντεοπαιχνιδιών.

Αυτά τα προγράμματα κινούμενης εικόνας χρησιμοποιούνται για να προετοιμάσουν τους στρατιώτες για αποστολές στο Ιράκ, στο Αφγανιστάν και σε άλλες περιοχές που πιθανόν να αποτελέσουν θέατρα πολέμου. Το τρίτο μέρος της σειράς με τίτλο Βύθιση (Immersion) δείχνει ότι λίγο πολύ οι ίδιες κινούμενες εικόνες χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία στρατιωτών με ψυχικά  τραύματα από το πεδίο της μάχης. Ο Farocki αμφισβητεί το status αυτών των ψηφιακά προγραμματισμένων εικόνων.

Η σχέση μεταξύ τεχνολογίας και πολέμου έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο και σε προγενέστερα έργα του Farocki. Στο έργο Μάτι/Μηχανή III (Auge/Machine, 2003) ο καλλιτέχνης εξετάζει τις εξελίξεις στην πολεμική τεχνολογία και τη σχέση της με τους νέους πολέμους. Συγκρίνει τους μηχανισμούς επιτήρησης κατά τη διάρκεια ένοπλων συγκρούσεων με τη χρήση καμερών στην καθημερινή ζωή, όπως για την επιτήρηση δημόσιων χώρων ή διαδικασιών παραγωγής σε βιομηχανικές μονάδες υψηλής τεχνολογίας. Γίνεται προφανές ότι τόσο στον πόλεμο όσο και στη βιομηχανία, το ανθρώπινο μάτι αντικαθίσταται όλο και περισσότερο από τον ηλεκτρονικό υπολογιστή.

Στη δικάναλη εγκατάσταση  Σύγκριση μέσω τρίτου (Vergleich über ein Drittes ,2007) η καταγραφή των τεχνικών διαδικασιών με τις οποίες παράγονται τα τούβλα παραπέμπει στο παγκόσμιο σύστημα διαιώνισης των ανισοτήτων που καθορίζει τον κόσμο του σήμερα. Αφού εργάστηκε για πολλά χρόνια με βίντεο, ο Farocki είχε την ευκαιρία να χρησιμοποιήσει φιλμ 16 χιλιοστών για να κινηματογραφήσει εργοτάξια της Ινδίας, της Αφρικής και της Ευρώπης.

Στην έκθεση παρουσιάζεται επίσης το πρώτο φιλμ που φιλοτέχνησε ο Farocki χωρίς κάμερα. Το έργο  Ανα-σύνθεση (In-Formation, 2005) αποτελείται από εικονογράμματα τα οποία σκάναρε ο καλλιτέχνης από σχολικά βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες. Βασιζόμενος σε στατιστικές και διαγράμματα, ο Farocki ανασυνθέτει την ιστορία της μετανάστευσης στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, αντιμετωπίζοντας κριτικά τον τρόπο με τον οποίο απεικονίζεται η μετανάστευση. Ανατρέχει στην προέλευση εικονικών αναπαραστάσεων και συμβόλων εξετάζει τη σημασία τους – η οποία σε πολλές περιπτώσεις στοχεύει στο ασυνείδητο – για να ανακαλύψει την ιδεολογία εκεί όπου δεν θα το περίμενε κανείς.

Μεταβίβαση (Übertragung, 2007)

Μονοκάναλη βιντεο-εγκατάσταση
Έγχρωμο βίντεο με ήχο, διάρκειας 43 λεπτών (λούπα)

Θέμα του έργου αποτελούν οι τελετουργικές χειρονομίες: συγκεκριμένες συμπεριφορές, ιδίως κινήσεις των χεριών, τις οποίες οι άνθρωποι υιοθετούν όταν βρίσκονται σε τόπους μνήμης ή έρχονται σε επαφή με ιστορικά έγγραφα ή απλές φωτογραφίες του παρελθόντος. Το κοινό στοιχείο όλων αυτών των τελετουργικών συμπεριφορών, είτε πρόκειται για τυχαίες, καθημερινές, είτε θρησκευτικού χαρακτήρα, είναι ότι προσπαθούν να αγγίξουν το ανέγγιχτο, να οικειοποιηθούν σωματικά το πνευματικό ή να αδράξουν το ασύλληπτο.

(Κείμενο της παραγωγής)

Ανα-σύνθεση (Aufstellung, 2005)

Μονοκάναλη βίντεο-εγκατάσταση

Βίντεο χωρίς ήχο, ασπρόμαυρο και έγχρωμο, διάρκειας 16 λεπτών (λούπα)

Τα διαγράμματα που χρησιμοποιούνται για να απεικονίσουν τις καταναλωτικές συνήθειες, την ανισότητα στις συντάξεις ή τη μετανάστευση έχουν αναχρονιστικό χαρακτήρα, αποτελούν μία παλινδρόμηση στις πολιτικές αλληγορίες του 19ου αιώνα. Είτε πρόκειται για εικονογράμματα είτε για απλά γραμμικά ή κυκλικά διαγράμματα, εμφανίζουν πάντα μια συγκινητική αδυναμία να προβάλλουν την πραγματικότητα η οποία κρύβεται πίσω από την αφαίρεση. Επιλέξαμε διαγράμματα από εφημερίδες, σχολικά βιβλία και κρατικές εκδόσεις και τα χρησιμοποιήσαμε για να ανασυνθέσουμε την ιστορία της μετανάστευσης προς την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Επιδίωξή μας είναι μια κριτική των όρων με τους οποίους αναπαριστάται η μετανάστευση, συνεπώς αναζητούμε την αρχική σημασία των εικόνων και των συμβόλων και εξετάζουμε το περιεχόμενό τους για σημασίες που τα ίδια αγνοούν ότι διαθέτουν.

(Harun Farocki)

Σύγκρισημέσωτρίτου (Vergleich über ein Drittes, 2007)

Δικάναλη βίντεο-εγκατάσταση

Έγχρωμο βίντεο με ήχο, διάρκειας 24 λεπτών (λούπα)

Η Σύγκριση μέσω τρίτου αποτελείται από μια διπλή προβολή που δείχνει την κατασκευή τούβλων καθώς και την επεξεργασία της καμένης πέτρας  σε κτίρια της Αφρικής, της Ινδίας και της Ευρώπης. Καθώς το έργο αυτό έχει γυριστεί με το χαρακτηριστικό τρόπο του ντοκιμαντέρ, δεν χρήζει αφήγησης ή σχολιασμού. Η επίδρασή του βασίζεται αποκλειστικά στην υπαινικτική ατμόσφαιρα των εικόνων του. Ακόμα κι όταν εντοπίζονται συναισθηματικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στη συλλογική διαδικασία παραγωγής στην Αφρική και την εκβιομηχανισμένη παραγωγή τούβλων στην Ευρώπη, το έργο δεν υιοθετεί κάποια ξεκάθαρη στάση. Ωστόσο, προβάλλοντας τις φαινομενικά απαρχαιωμένες συνθήκες ανέγερσης πολυώροφων κτιρίων στην Ινδία, το βίντεο καταφέρνει να προβάλλει τους παραλληλισμούς ανάμεσα στα διάφορα επίπεδα εκβιομηχάνισης σε μια κοινωνία, εξετάζοντας τον αμφίσημο χαρακτήρα των παραδοσιακών αντιλήψεων για την πρόοδο.

(Ylmaz Dziewior)

Μάτι/Μηχανή III (Auge/MaschineIII, 2003)

Δικάναλη βίντεο-εγκατάσταση

Έγχρωμο φιλμ με ήχο, διάρκειας 23 λεπτών (λούπα) 

Το τρίτο μέρος του κύκλου Μάτι/Μηχανή στοχεύει στην οργάνωση του υλικού που αφορά την έννοια της λειτουργικής εικόνας, δηλαδή της εικόνας που δεν αναπαράγει μία διαδικασία, αλλά αποτελεί μέρος της. Οι πύραυλοι Cruise της δεκαετίας του 1980, οι οποίοι ήταν εφοδιασμένοι με μνήμη που περιείχε δεδομένα της μορφολογίας του εδάφους, φωτογράφιζαν το έδαφος στη διάρκεια της πτήσης και το λογισμικό τους συνέκρινε τις δύο εικόνες. Κατά κάποιο τρόπο πρόκειται για μια σύγκριση μεταξύ ιδέας και πραγματικότητας, μία αντιπαράθεση μεταξύ ενός ξεκάθαρου πολέμου και μίας διόλου ξεκάθαρης πραγματικότητας. Η αντιπαράθεση αυτή αποτελεί παράλληλα και ένα μοντάζ, πάντα με θέμα το δίπολο ομοιότητα/διαφορετικότητα. Πολλές από τις λειτουργικές εικόνες τέμνονται από εγκάρσιες χρωματιστές γραμμές αναφοράς οι οποίες σκοπό έχουν να απεικονίσουν το έργο που επιζητά αναγνώριση. Οι γραμμές αυτές κοινοποιούν με σαφήνεια τα σημαντικά σημεία της εικόνας – και με ανάλογη σαφήνεια οτιδήποτε δεν πρέπει να ληφθεί υπόψη. Η εξωτερική πραγματικότητα θεωρείται περιττή και επείσακτη– πρόκειται για μία αδιάκοπη άρνηση που εμπεριέχει αντίδραση.

(Harun Farocki)

Σοβαρά παιχνίδια Ι: Ο Γουότσον έπεσε (ErnsteSpieleI: Watsonisthin), 2010

Δικάναλη βίντεο-εγκατάσταση

Έγχρωμο φιλμ με ήχο, διάρκειας 8 λεπτών (λούπα)

Το φθινόπωρο του 2009 κινηματογραφήσαμε μία άσκηση στη Βάση Πεζοναυτών στο Τουέντι Νάιν Παλμς της Καλιφόρνια. Τέσσερις πεζοναύτες καθισμένοι σε μία τάξη παρίσταναν το πλήρωμα ενός άρματος μάχης. Είχαν μπροστά τους φορητούς υπολογιστές, στους οποίους έβλεπαν το όχημά τους καθώς και άλλα οχήματα της μονάδας τους, ενώ μπορούσαν να κατευθύνουν και να οδηγούν το όχημά τους σε ένα τοπίο κινούμενης εικόνας, προϊόν  ηλεκτρονικού υπολογιστή. Η προσομοίωση του τοπίου βασίζεται σε πραγματικά γεωγραφικά δεδομένα από το Αφγανιστάν. Οι δρόμοι στο τοπίο του υπολογιστή απεικονίζονται όπως ακριβώς θα ήταν στην πραγματικότητα στο Αφγανιστάν. Το ίδιο ισχύει και για τα δένδρα, τη βλάστηση του εδάφους ή τους ορεινούς όγκους. Οι εκπαιδευτές εμβάλλουν στο τοπίο εκρηκτικούς μηχανισμούς και εξεγερμένους αντάρτες. Ένας ελεύθερος σκοπευτής πυροβόλησε τον πολυβολητή του άρματος, γεγονός που καταγράψαμε. Όταν το άρμα μάχης περνάει από χέρσα εδάφη σηκώνει σύννεφα σκόνης. Όσο περισσότερη η βλάστηση, τόσο λιγότερη η σκόνη. Στον ασφαλτοστρωμένο δρόμο δεν υπάρχει καθόλου σκόνη. Παρά την πιστότητα στη λεπτομέρεια, ο θάνατος στο παιχνίδι του υπολογιστή εξακολουθεί να διαφέρει από τον πραγματικό θάνατο.

(Harun Farocki)

Σοβαρά παιχνίδια II: Τρεις νεκροί, 2010 (ErnsteSpieleII: Dreitot, 2010)

Μονοκάναλη βιντεο-εγκατάσταση

Έγχρωμο βίντεο με ήχο, διάρκειας 8 λεπτών (λούπα)

Κινηματογραφήσαμε -επίσης στη Βάση Πεζοναυτών Τουέντι Νάιν Παλμς- μία άσκηση στην οποία συμμετείχαν 300 κομπάρσοι οι οποίοι είχαν τον ρόλο των Αφγανών και των Ιρακινών. Μερικές δεκάδες πεζοναυτών  φυλούσαν σκοπιά και περιπολούσαν. Η πόλη στην οποία έγινε η επιχείρηση βρισκόταν σε μία χαμηλή πλαγιά της ερήμου και τα κτίριά της ήταν φτιαγμένα από κοντέινερ. Ήταν λες και η αναπαράσταση της πραγματικότητας είχε γίνει κατά τέτοιο τρόπο ώστε να προσομοιάζει με τις κινούμενες εικόνες του υπολογιστή.

(Harun Farocki)

Σοβαρά παιχνίδια ΙΙΙ: Βύθιση (ErnsteSpieleIII: Immersion, 2009)

Δικάναλη βιντεο-εγκατάσταση

Έγχρωμο βίντεο με ήχο, διάρκειας 20 λεπτών (λούπα)

Τον Ιανουάριο του 2009 κινηματογραφήσαμε για δύο ημέρες στο στρατόπεδο Φορτ Λούις, κοντά στο Σιάτλ της Ουάσινγκτον. Καταγράψαμε ένα εργαστήριο στο οποίο απλοί πολίτες, επαγγελματίες θεραπευτές μάθαιναν σε θεραπευτές του στρατού πώς να χρησιμοποιούν το πρόγραμμα Εικονικό Ιράκ (Virtual Iraq). Το πρόγραμμα αυτό χρησιμοποιείται στη θεραπεία στρατευμένων και απόστρατων στρατιωτών οι οποίοι έχουν υποστεί ψυχολογικά τραύματα στη διάρκεια του πολέμου. Η θεραπεία βύθισης επιτρέπει στους ασθενείς να επαναλάβουν, να διηγηθούν και να βιώσουν εκ νέου κάποιες καθοριστικές για αυτούς εμπειρίες. Το Εικονικό Ιράκ, για συντομία ΕΙ, είναι ένα πρόγραμμα κινούμενης εικόνας μέσω υπολογιστή, το οποίο απλοποιεί ή ενισχύει – εξ ου και βύθιση – την εμπειρία που ευθύνεται για την πρόκληση του φόβου. Η εκπαίδευση έχει κατά κύριο λόγο τη μορφή παιχνιδιού ρόλων. Ο θεραπευτής κάθεται μπροστά στον υπολογιστή φορώντας μικρόφωνο ενδοεπικοινωνίας hands-free ενώ ο ασθενής κάθεται δίπλα του φορώντας ειδικά «έξυπνα» γυαλιά στα οποία προβάλλεται το πρόγραμμα ΕΙ. Το πρόγραμμα διαθέτει δύο τοποθεσίες-περιβάλλοντα. Η πρώτη είναι ένας δρόμος που διασχίζει την έρημο, πάνω στον οποίο κινείται ένα τεθωρακισμένο όχημα. Η δεύτερη είναι μια πόλη της Ανατολής με παζάρι, τέμενος, μεγάλες πλατείες και στενά δρομάκια με σπίτια μέσα από τα οποία μπορεί να περάσει κανείς. Ο ασθενής αναλαμβάνει να κινηθεί σε αυτά τα περιβάλλοντα, ενώ ο θεραπευτής έχει τη δυνατότητα να επιλέξει ορισμένα συμβάντα. Ο θεραπευτής δηλαδή μπορεί να καθοδηγήσει τον ασθενή σε μια εικονική ενέδρα ή να τον κάνει να βιώσει μια τρομερή επίθεση. Υπάρχει επίσης η δυνατότητα επιλογής πολλών ήχων – μεταξύ άλλων ελικόπτερα, μουεζίνηδες και κάθε είδους εκρήξεις.

(Harun Farocki)

Σοβαρά παιχνίδια IV: Ένας ήλιος δίχως σκιά (ErnsteSpieleIV: EineSonneohneSchatten, 2010)

Δικάναλη βιντεο-εγκατάσταση

Έγχρωμο βίντεο με ήχο, διάρκειας 8 λεπτών (λούπα)

Εδώ μας απασχολεί το γεγονός ότι οι εικόνες οι οποίες χρησιμοποιούνται στην προετοιμασία των στρατιωτών για τον πόλεμο μοιάζουν εκπληκτικά με τις εικόνες που θα ακολουθήσουν σε συνθήκες πραγματικού πολέμου. Υπάρχει, όμως, μία διαφορά: Το πρόγραμμα για την ανάκληση των τραυματικών εμπειριών είναι κάπως πιο φθηνό. Κανείς και τίποτα δεν έχει σκιά εδώ.

(Harun Farocki)

Όλα τα έργα είναι ευγενική παραχώρηση της Galerie Thaddaeus Ropac, Παρίσι / Σάλτσμπουργκ